Hydrocephalus (waterhoofd)

Wat is hydrocephalus?

In en rond de hersenen circuleert voortdurend hersenvocht. Het wordt aangemaakt in de hersenkamers, stroomt rond de hersenen en het ruggenmerg en wordt weer opgenomen in de bloedbaan. Raakt dat evenwicht verstoord, door een blokkade in de circulatie of een gestoorde opname, dan hoopt het vocht zich op in de hersenkamers en neemt de druk toe. Dat noemen we hydrocephalus, in de volksmond een waterhoofd. Het treft niet alleen kinderen: ook bij volwassenen en ouderen komt het voor.

Bij volwassenen onderscheiden we grofweg twee vormen. Bij een obstructieve hydrocephalus zit er een vernauwing of een gezwel in de weg, bijvoorbeeld in het smalle kanaal tussen de derde en de vierde hersenkamer. Bij een normaledrukhydrocephalus (NPH), de vorm die vooral ouderen treft, is de opname van het vocht gestoord. De druk is daarbij niet duidelijk verhoogd, maar de hersenkamers zetten langzaam uit en drukken op de hersenbanen rondom. NPH is niet zeldzaam: in bevolkingsonderzoeken bij tachtigplussers gaat het, afhankelijk van de gebruikte criteria, om enkele procenten.

Welke klachten geeft hydrocephalus?

Bij een acute drukverhoging, bijvoorbeeld door een plotse blokkade, ontstaan hoofdpijn, misselijkheid en braken, sufheid en wazig of dubbel zicht. Dat is een situatie die snelle behandeling vraagt.

Bij ouderen bestaat daarnaast de sluipende vorm (NPH), met een typisch drietal klachten:

• Stappen: steeds moeizamer, met kleine schuifelende pasjes, breed gangspoor en moeite om te draaien of te starten, alsof de voeten aan de grond kleven. Vallen komt vaker voor. Dit is bijna altijd de eerste en de meest uitgesproken klacht.
• Denken: trager denken, vergeetachtigheid, minder initiatief en concentratie.
• Plassen: eerst sterke aandrang en vaak moeten gaan, later verlies van controle.

Lang niet iedereen heeft de drie klachten samen: in grote reeksen heeft ongeveer 6 op 10 patiënten het volledige drietal. Omdat deze klachten vaak aan "gewoon ouder worden", aan slijtage of aan dementie worden toegeschreven, wordt NPH geregeld laat herkend. Dat is jammer, want het is één van de weinige behandelbare oorzaken van deze combinatie.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

De eerste stap is beeldvorming van de hersenen (CT of MRI). Die toont of de hersenkamers verwijd zijn en of er een blokkade of gezwel aan de basis ligt. Bij NPH let de radioloog op een typisch patroon: wijde hersenkamers in combinatie met nauwe vochtruimten bovenaan de hersenen.

Verwijde hersenkamers alleen volstaan niet voor de diagnose; ook bij slijtage en dementie zijn ze vaak groter. Daarom volgt een proefdrainage (tap test): via een lumbaalpunctie in de lage rug wordt een grotere hoeveelheid hersenvocht afgelaten. Het stappen, en zo mogelijk het denken, wordt vóór en in de 24 uur nadien gemeten, soms nog eens in de dagen erna. Verbetert u duidelijk, dan voorspelt dat een goed resultaat van een shunt. Een negatieve proef sluit NPH echter niet uit: bij twijfel en een sterk vermoeden kan een lumbale drain geplaatst worden, waarbij gedurende enkele dagen vocht wordt afgelaten tijdens een korte opname. Dat test het effect van drainage grondiger.

Wij bekijken ook of een andere aandoening de klachten (mee) verklaart, zoals de ziekte van Parkinson, een vorm van dementie, een kanaalstenose van de rug of nek, of problemen van de blaas zelf. Die kunnen naast NPH bestaan en bepalen mee hoeveel winst u van een behandeling mag verwachten.

Hoe wordt hydrocephalus behandeld?

Medicatie werkt niet blijvend. Als de proeven wijzen op winst, is de behandeling chirurgisch. Welke ingreep past, hangt af van de oorzaak en wordt op basis van uw beeldvorming met u besproken.

De shunt

De meest gebruikte behandeling is een ventriculoperitoneale shunt: een dun slangetje dat via een klein boorgat in de schedel in een hersenkamer wordt gelegd, verbonden met een instelbaar klepje achter het oor en een tweede slangetje dat onder de huid naar de buikholte loopt. Daar neemt het lichaam het overtollige vocht op. Het systeem zit volledig onderhuids en is van buitenaf onzichtbaar. De ingreep gebeurt onder algemene verdoving en duurt relatief kort.

Het klepje regelt hoeveel vocht per dag wordt afgevoerd. Het kan nadien pijnloos door de huid heen bijgeregeld worden met een magnetisch instelapparaat, zonder nieuwe ingreep. Zo kunnen we de afvoer op uw klachten afstemmen en over- of onderdrainage corrigeren. In het systeem zit ook een reservoir waarmee we kunnen testen of de shunt nog goed werkt.

Het bewijs voor de shunt bij NPH werd in 2025 versterkt door een dubbelblinde studie bij 99 patiënten: iedereen kreeg een shunt, maar bij de helft stond de klep de eerste drie maanden "dicht". In de groep met een werkende shunt verbeterde de stapsnelheid duidelijk, bij ongeveer 8 op 10 patiënten; in de placebogroep bij ongeveer 1 op 4. Patiënten met een werkende shunt vielen ook minder vaak.

Endoscopische derde ventriculostomie

Bij een obstructieve hydrocephalus, waarbij een vernauwing of gezwel de circulatie blokkeert, kan een endoscopische ingreep een shunt overbodig maken. Via een klein boorgat wordt met een camera een opening gemaakt in de bodem van de derde hersenkamer, zodat het vocht een nieuwe weg vindt. In reeksen van patiënten met een vernauwing van het kanaal (aquaductstenose) of een gezwel slaagt dit bij ongeveer 8 tot 9 op 10. Het grote voordeel: geen implantaat dat kan verstoppen of infecteren. Bij NPH werkt deze techniek minder goed en is de shunt de standaard.

Hoe verloopt het herstel?

De opname duurt doorgaans enkele dagen. U mag snel uit bed; de wondjes op het hoofd en de buik genezen in een tot twee weken. Bij NPH verbetert het stappen vaak als eerste, soms al na dagen. Geheugen en continentie volgen trager en niet altijd volledig. Over alle studies samen verbetert ongeveer 7 op 10 patiënten; voor het stappen is dat ongeveer 7 op 10, voor het denken en het plassen ongeveer de helft. Hoe vroeger behandeld en hoe minder andere aandoeningen meespelen, hoe groter de winst. Kinesitherapie na de ingreep helpt om het stappen opnieuw op te bouwen.

De eerste controle volgt enkele weken na de ingreep, met een CT-scan om de ligging van de katheter en de grootte van de hersenkamers te beoordelen. Daarna wordt de klep zo nodig bijgeregeld. Een shunt vraagt levenslang opvolging: bij nieuwe of terugkerende klachten moet altijd aan een shuntprobleem gedacht worden.

Wat zijn de risico's?

Naast de algemene risico's van een operatie onder verdoving zijn de belangrijkste shuntgebonden problemen, met de cijfers uit een overzicht van 54 studies bij meer dan 4.000 NPH-patiënten:

• Verstopping of slechte werking van de shunt (ongeveer 6 op 100), met terugkeer van de klachten. De shunt wordt dan nagekeken en zo nodig vervangen.
• Overdrainage: te veel vocht wordt afgevoerd. Dat geeft hoofdpijn bij rechtstaan, en kan leiden tot een vochtophoping of bloeding onder het hersenvlies (subduraal hematoom), bij ongeveer 7 op 100. Meestal is dit bij te regelen via het klepje; soms is een kleine ingreep nodig.
• Infectie van de shunt (ongeveer 2 op 100), die het verwijderen van het systeem en een behandeling met antibiotica vraagt, met nadien een nieuwe shunt.
• Heringreep om één van bovenstaande redenen: in dezelfde studies bij ongeveer 12 op 100 patiënten met een ventriculoperitoneale shunt.

Alles samen krijgt ongeveer 1 op 5 patiënten een complicatie, meestal mild en herstelbaar. Overlijden door de ingreep is zeer zeldzaam (ongeveer 2 op 1.000). Bij een derde ventriculostomie ligt het complicatiepercentage lager, maar de opening kan opnieuw dichtgroeien. U en uw omgeving krijgen duidelijke instructies over welke signalen aandacht vragen.

Veelgestelde vragen