Hersenmetastasen

Wat zijn hersenmetastasen?

Hersenmetastasen (uitzaaiingen in de hersenen) zijn tumoren die niet in de hersenen zelf ontstaan, maar afkomstig zijn van een kanker elders in het lichaam. Kankercellen komen via de bloedbaan in de hersenen terecht en groeien daar verder.

Ze komen het vaakst voor bij long-, borst- en huidkanker (melanoom), nierkanker en darmkanker. Soms is de hersenmetastase de eerste aanwijzing dat er ergens in het lichaam een kanker aanwezig is.

Het is belangrijk om dit te onderscheiden van een primaire hersentumor (zoals een glioom), die in de hersenen zelf ontstaat. De behandeling en het verloop zijn wezenlijk anders.

Welke klachten geven ze?

De klachten hangen af van de plaats en de grootte van de uitzaaiing en van de zwelling (oedeem) errond. Vaak voorkomende symptomen zijn:

• Hoofdpijn, vaak 's ochtends en toenemend
• Krachtsverlies of gevoelsstoornissen aan één zijde van het lichaam
• Spraak-, zicht- of evenwichtsstoornissen
• Een epileptische aanval
• Verwardheid, geheugenproblemen of gedragsverandering
• Misselijkheid en braken

Sommige metastasen geven geen klachten en worden toevallig ontdekt op een scan in het kader van de kankerbehandeling.

Hoe wordt de diagnose gesteld?

Een MRI van de hersenen met contrast is het belangrijkste onderzoek. Hiermee zien we hoeveel uitzaaiingen er zijn, waar ze zitten, hoe groot ze zijn en hoeveel zwelling ze veroorzaken.

Is de kanker nog niet gekend, dan wordt gezocht naar de oorsprong met een CT-scan van hals, borst en buik of een PET-scan. Wordt daar niets gevonden, dan kan een biopsie of verwijdering van het hersenletsel nodig zijn om weefsel te onderzoeken.

Alle bevindingen worden besproken op het multidisciplinair oncologisch consult (MOC), waar neurochirurg, radiotherapeut, oncoloog, neuroloog en radioloog samen een behandelplan opstellen. U krijgt dus geen advies van één arts, maar van een team.

Welke behandelingen zijn er?

De behandeling wordt op maat gemaakt en hangt af van het aantal uitzaaiingen, hun grootte en plaats, het type kanker, de toestand van de kanker elders in het lichaam en uw algemene conditie. Meestal worden verschillende behandelingen gecombineerd.

1. Medicatie om de klachten te verlichten

Cortisone (dexamethasone) vermindert de zwelling rond de tumor en verbetert de klachten vaak binnen enkele dagen. Ze wordt enkel gegeven wanneer de zwelling klachten veroorzaakt, in de laagst werkzame dosis en zo kort mogelijk. Bij een epileptische aanval worden anti-epileptica opgestart; zonder aanval worden ze niet preventief gegeven. Deze medicatie behandelt de tumor niet, maar geeft tijd en comfort.

2. Operatie

Een operatie wordt vooral overwogen bij één (of enkele) grote uitzaaiing die bereikbaar is en druk geeft op de hersenen, wanneer de klachten uitgesproken zijn of wanneer weefsel nodig is voor de diagnose. Onder de microscoop, met neuronavigatie en zo nodig met monitoring van de hersenfunctie, wordt de uitzaaiing zo volledig mogelijk verwijderd. Het doel is de druk weg te nemen, de klachten te verbeteren en de cortisone te kunnen afbouwen.

Na een operatie wordt de holte bijna altijd gericht nabestraald (stereotactisch, op de holte zelf), omdat er microscopisch cellen kunnen achterblijven. Bestraling van de hele hersenen is daarvoor niet meer de standaard.

3. Gerichte bestraling (radiochirurgie)

Bij één tot vier uitzaaiingen is een zeer precieze, hooggedoseerde bestraling van elk letsel afzonderlijk (stereotactische radiochirurgie, bv. Gamma Knife of LINAC) de standaardbehandeling, en ook bij meer letsels is ze vaak mogelijk. Dit gebeurt in één of enkele sessies, zonder operatie, en spaart het gezonde hersenweefsel.

4. Bestraling van de hele hersenen

Deze wordt tegenwoordig minder gebruikt, omdat ze meer invloed heeft op geheugen en concentratie. Ze blijft een optie bij een groot aantal uitzaaiingen. Gebeurt ze toch, dan wordt waar mogelijk de hippocampus (het geheugencentrum) gespaard en wordt memantine gegeven om het geheugen te beschermen.

5. Behandeling van de kanker zelf

Doelgerichte therapie en immunotherapie werken bij bepaalde kankertypes steeds beter, ook op uitzaaiingen in de hersenen: bijvoorbeeld bij melanoom, bij longkanker met een EGFR- of ALK-afwijking en bij HER2-positieve borstkanker. Bij kleine uitzaaiingen zonder klachten kan het team in die gevallen beslissen om eerst deze behandeling te geven en de bestraling of operatie uit te stellen, onder strikte MRI-opvolging. De oncoloog bepaalt of dit voor u van toepassing is. Klassieke chemotherapie bereikt de hersenen doorgaans minder goed.

Wat mag ik verwachten?

Een eerlijk antwoord vraagt nuance. Hersenmetastasen betekenen dat de kanker uitgezaaid is, en genezing is in de meeste gevallen niet mogelijk. Maar de vooruitzichten zijn de laatste jaren sterk verbeterd, en verschillen enorm van persoon tot persoon. Ze hangen vooral af van het type kanker, of de kanker elders onder controle is, uw algemene conditie, uw leeftijd en het aantal uitzaaiingen.

Het doel van de behandeling is de uitzaaiingen in de hersenen onder controle houden, uw functies (bewegen, spreken, denken) zo goed mogelijk bewaren en uw levenskwaliteit beschermen. Bij veel patiënten lukt dat gedurende lange tijd. Uw oncoloog en neurochirurg bespreken uw persoonlijke situatie openlijk met u; stel gerust elke vraag die u hebt.

Opvolging

Na de behandeling volgt om de drie maanden een MRI van de hersenen, om nieuwe letsels of hergroei vroeg op te sporen. Kleine nieuwe uitzaaiingen kunnen dan meestal opnieuw gericht bestraald worden.

Veelgestelde vragen