Hersenmetastasen
Wat zijn hersenmetastasen?
Hersenmetastasen (uitzaaiingen in de hersenen) zijn tumoren die niet in de hersenen zelf ontstaan, maar afkomstig zijn van een kanker elders in het lichaam. Kankercellen komen via de bloedbaan in de hersenen terecht en groeien daar verder.
Ze komen het vaakst voor bij long-, borst- en huidkanker (melanoom), nierkanker en darmkanker. Soms is de hersenmetastase de eerste aanwijzing dat er ergens in het lichaam een kanker aanwezig is.
Het is belangrijk om dit te onderscheiden van een primaire hersentumor (zoals een glioom), die in de hersenen zelf ontstaat. De behandeling en het verloop zijn wezenlijk anders.
Welke klachten geven ze?
De klachten hangen af van de plaats en de grootte van de uitzaaiing en van de zwelling (oedeem) errond. Vaak voorkomende symptomen zijn:
hoofdpijn, vaak 's ochtends en toenemend
krachtsverlies of gevoelsstoornissen aan één zijde van het lichaam
spraak-, zicht- of evenwichtsstoornissen
een epileptische aanval
verwardheid, geheugenproblemen of gedragsverandering
misselijkheid en braken
Sommige metastasen geven geen klachten en worden toevallig ontdekt op een scan in het kader van de kankerbehandeling.
Diagnostiek
Een MRI van de hersenen met contrast is het belangrijkste onderzoek. Hiermee zien we hoeveel uitzaaiingen er zijn, waar ze zitten, hoe groot ze zijn en hoeveel zwelling ze veroorzaken.
Is de kanker nog niet gekend, dan wordt gezocht naar de oorsprong met een CT-scan van hals, borst en buik of een PET-scan. Wordt daar niets gevonden, dan kan een biopsie of verwijdering van de hersenletsel nodig zijn om weefsel te onderzoeken.
Alle bevindingen worden besproken op het multidisciplinair oncologisch consult (MOC), waar neurochirurg, radiotherapeut, oncoloog, neuroloog en radioloog samen een behandelplan opstellen. U krijgt dus geen advies van één arts, maar van een team.
Behandeling
De behandeling wordt op maat gemaakt en hangt af van het aantal uitzaaiingen, hun grootte en plaats, het type kanker, de toestand van de kanker elders in het lichaam en uw algemene conditie. Meestal worden verschillende behandelingen gecombineerd.
1. Medicatie om de klachten te verlichten Cortisone (dexamethasone) vermindert de zwelling rond de tumor en verbetert de klachten vaak binnen enkele dagen. Bij een epileptische aanval worden anti-epileptica opgestart. Deze medicatie behandelt de tumor niet, maar geeft tijd en comfort.
2. Operatie Een operatie wordt vooral overwogen bij één (of enkele) grote uitzaaiing die bereikbaar is en druk geeft op de hersenen, wanneer de klachten uitgesproken zijn of wanneer weefsel nodig is voor de diagnose. Onder de microscoop, met neuronavigatie en zo nodig met monitoring van de hersenfunctie, wordt de uitzaaiing zo volledig mogelijk verwijderd. Het doel is de druk weg te nemen, de klachten te verbeteren en de cortisone te kunnen afbouwen.
Na een operatie wordt de holte bijna altijd nabestraald, omdat er microscopisch cellen kunnen achterblijven.
3. Gerichte bestraling (radiochirurgie) Bij kleinere uitzaaiingen, of bij meerdere letsels, is een zeer precieze, hooggedoseerde bestraling van elk letsel afzonderlijk (stereotactische radiochirurgie, bv. Gamma Knife of LINAC) vaak de beste keuze. Dit gebeurt in één of enkele sessies, zonder operatie, en spaart het gezonde hersenweefsel.
4. Bestraling van de hele hersenen Deze wordt tegenwoordig minder gebruikt, omdat ze meer invloed heeft op geheugen en concentratie. Ze blijft een optie bij een groot aantal uitzaaiingen.
5. Behandeling van de kanker zelf Doelgerichte therapie en immunotherapie werken bij bepaalde kankertypes (bv. melanoom, sommige vormen van longkanker) steeds beter, ook op uitzaaiingen in de hersenen. De oncoloog bepaalt of dit voor u van toepassing is. Klassieke chemotherapie bereikt de hersenen doorgaans minder goed.
Wat mag ik verwachten?
Een eerlijk antwoord vraagt nuance. Hersenmetastasen betekenen dat de kanker uitgezaaid is, en genezing is in de meeste gevallen niet mogelijk. Maar de vooruitzichten zijn de laatste jaren sterk verbeterd, en verschillen enorm van persoon tot persoon. Ze hangen vooral af van het type kanker, of de kanker elders onder controle is, uw algemene conditie en het aantal uitzaaiingen.
Het doel van de behandeling is de uitzaaiingen in de hersenen onder controle houden, uw functies (bewegen, spreken, denken) zo goed mogelijk bewaren en uw levenskwaliteit beschermen. Bij veel patiënten lukt dat gedurende lange tijd. Uw oncoloog en neurochirurg bespreken uw persoonlijke situatie openlijk met u; stel gerust elke vraag die u hebt.
Opvolging
Na de behandeling volgt om de drie maanden een MRI van de hersenen, om nieuwe letsels of hergroei vroeg op te sporen. Kleine nieuwe uitzaaiingen kunnen dan meestal opnieuw gericht bestraald worden.
Veelgestelde vragen
Waarom wordt niet iedereen geopereerd? Een operatie heeft alleen zin als ze meer oplevert dan de risico's. Bij kleine letsels, bij letsels op moeilijk bereikbare plaatsen of bij meerdere uitzaaiingen geeft radiochirurgie evenveel of meer controle zonder de belasting van een operatie.
Wat zijn de risico's van een hersenoperatie? Naast de algemene risico's (infectie, nabloeding) is er een klein risico op tijdelijk of blijvend functieverlies, afhankelijk van de plaats van de tumor. Dit wordt vooraf per patiënt besproken. De meeste patiënten kunnen enkele dagen na de ingreep het ziekenhuis verlaten.
Hoelang moet ik cortisone nemen? Zo kort mogelijk. Na een operatie of bestraling wordt ze geleidelijk afgebouwd. Cortisone geeft op langere termijn bijwerkingen (gewichtstoename, slaapproblemen, spierzwakte, verhoogde suiker); daarom is het wegnemen van de druk op de hersenen ook een doel op zich.
Mag ik autorijden? Na een hersenoperatie of een epileptische aanval mag u wettelijk voorlopig niet rijden. De rijgeschiktheid wordt later opnieuw beoordeeld, in overleg met uw arts en het CARA.
Kan ik nog werken en bewegen? Dat hangt af van uw klachten en de behandeling. Bewegen is aangeraden. Werkhervatting wordt individueel bekeken, vaak in overleg met de arbeidsarts.
Wanneer moet ik dringend contact opnemen? Bij een (eerste of nieuwe) epileptische aanval, snel toenemende hoofdpijn met braken, plots krachtsverlies, spraakstoornissen of toenemende sufheid. Neem dan contact op met het ziekenhuis of bel 112.
Met wie kan ik praten over de diagnose? Naast uw behandelende artsen staat de oncologische verpleegkundige, de psycholoog en de sociale dienst van het ziekenhuis voor u en uw naasten klaar. Kom gerust met een vertrouwenspersoon naar de consultaties.